तू….असाच

तू… मध्येच येणाऱ्या वाऱ्याच्या झुळुकेसारखा. अगदीच तुझ्यावाचून काही अडतं असं नाही पण कधीतरी उष्ण झळांमधून चालत असताना हवाहवासा वाटणारा आणि आल्यावर जाऊच नये असं वाटणाऱ्या त्या झुळुकेसारखा.

 तू…. गोष्टींच्या पुस्तकातल्या एखाद्या आवडत्या गोष्टीसारखा. वाचून संपलेल्या, कपाटात जपून ठेवलेल्या पुस्तकाचा एक भाग. जे कधीतरी कपाट आवरताना हाती लागावं आणि नेमकं तेच पान  उघडून वाचून बघण्याची इच्छा व्हावी असा

तू…. रस्त्यावरून चालताना अंगावर अचानक पडणाऱ्या फुलांच्या सड्यासारखा. कधी गुलमोहर, कधी प्राजक्त…. एक असं ठरलेलं  रूप नाही. प्रत्येक वेळी वेगळा रंग, रूप आणि गंध घेऊन येणारा. पण प्रत्येक वेळी तेवढाच मोहक आणि आल्हाददायक

तू…. अनपेक्षितपणे आईने आपल्या आवडीच्या केलेल्या डिश सारखा. रोजचा वरणभात खाण्याच्या तयारीने पानावर येऊन बसल्यावर अचानक समोर येऊन आनंदाचा सुखद धक्का देणारा आणि ते खाऊन झाल्यावर मिळणाऱ्या मनाच्या तृप्तीसारखा 

तू… थकलेल्या आणि कंटाळलेल्या दिवसाच्या शेवटी अंगावर अलगद पडणाऱ्या उबदार मऊ दुलई सारखा. सगळा थकवा दूर करणारा आणि हळू हळू स्वप्नांच्या जगात घेऊन जाणारा. अलगद… हात धरून 

तू…. आनंद आणि दुःख यांच्या सीमारेषेवरचा, आपला आणि परका यांच्या पलीकडचा. थोडासा ओळखीचा आणि खूपसा अनोळखी असा. जाणीवा आणि नेणीवा यांच्या मध्ये तरंगणारा. स्वप्न आणि सत्याच्या मधला दुवा. एकूणच सगळ्याच भावनांचं मिश्रण पण नेमका कशातच न सापडणारा, कोणत्याच व्याख्येत न बसणारा….. अनाकलनीय…. गूढ. सगळ्यांपासून अलिप्त, वेगळा ….. कदाचित हीच आपल्यातली सीमारेषा आहे. किंवा कदाचित ती रेषाच बनणारा  तू……

– ©अनुया ✍️

थोडंसं…त्याच्या बाजूने 

मागच्या काही काळात माझ्या काही वाचकांनी आणि जवळच्या मित्रांनी सुद्धा माझं लिखाण बरंचस स्त्रीवादी, स्त्रियांबद्दल, स्त्रियांच्या बाजूने असतं असं मत मांडलं. ( टीका केली असं मी म्हणणार नाही कारण चांगल्या वाईट कोणत्याही प्रतिक्रिया स्वीकारायची लेखकाची तयारी हवी, त्यामुळे लिखाण सुधारण्यास मदत होते. आणि दुसरं म्हणजे टीका वगैरे या गोष्टी मोठ्या मोठ्या लेखकांच्या बाबतीत घडतात तेवढी मोठी मी झालीये असं मला अजून तरी वाटत नाही. असो ) अनेकदा तर “तू स्त्रीवादी (Feminist) आहेस का?” असेही प्रश्न विचारून झाले. स्त्रीवाद किंवा feminism चा नेमका अर्थ काय, त्याची खरी गरज, आणि स्वतःला स्त्रीवादी म्हणवणाऱ्यांचे एकूणच त्याबद्दलचे समज, गैरसमज हा एक वेगळा चर्चेचा आणि लिखाणाचा विषय होऊ शकतो, त्यामुळे त्याबद्दल इथे न बोललेलं बरं. पण या अशा प्रतिक्रिया आल्यानंतर मी अनेकदा शांतपणे विचार केला आणि मलाही लक्षात आलं की आतापर्यंत तिच्याबद्दल बरंच काही लिहिलंय मी, सगळ्या नाही पण बऱ्याच बाजूंनी लिहून झालंय. तिच्याबद्दल, तिच्या बाजूने. तिच्या अंतरंगात शिरून, तिच्या आतलं शोधण्याचा प्रयत्न केलाय मी. पण हे सगळं मी काही मुद्दाम ठरवून केलं नाही. जे आजूबाजूला पाहिलं, अनुभवलं, त्या अनुषंगाने जे आणि जसं सुचत गेलं तसंच ते मी कागदावर उतरवत गेले. पण याचा अर्थ मला पुरुषाला पूर्णपणे टाळायचं होतं असं नक्कीच नाही. 

मी लहानपणापासूनच ‘Daddy’s girl’ आहे आणि माझे अनेक जवळचे मित्रही आहेत. पण तरीही जेव्हा मी लिखाणाच्या बाजूने विचार करते तेव्हा मला त्यांच्या बाजूने फार काही का लिहिता येत नाही? कदाचित, मुली किंवा स्त्रिया बोलतात, मन मोकळं करतात, अगदी खाजगीतल्या गोष्टी सुद्धा शेअर करतात. त्यामुळे त्यांची दुःखं, त्यांच्या व्यथा मला कळत गेल्या आणि त्यावर मी माझ्या परीने व्यक्त होत गेले. पुरुष तेवढं बोलतच नाहीत, मन मोकळं करतच नाहीत असं मला कधी कधी वाटतं. कदाचित स्त्री-पुरुष यांचं नातं कितीही जवळचं असलं तरीही त्यात काही मर्यादा येतातच त्यामुळेही ते माझ्याजवळ तेवढं व्यक्त झाले नसतील हेही मी मान्य करते. पण तरीही मी या गोष्टीचा अजून थोडा खोलात जाऊन विचार केला तेव्हा याची मुळं आपली समाजव्यवस्था आणि पुरुषप्रधान संस्कृतीतच कुठेतरी आहेत असं जाणवलं. पुरुषप्रधान संस्कृतीमुळे फक्त स्त्रियांनाच खूप सोसावं लागतं हा एक खूप मोठा गैरसमज आहे. समाजाने घालून दिलेल्या चौकटी फक्त तिच्याचसाठी नसतात, कळत नकळतपणे तोही त्या चौकटीत अडकलेला असतो. कधी कधी त्याला स्वतःला पटत नसतानाही. पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या झळा त्यालाही बसत असतातच. पण तरीही तो स्वतः त्याविरुद्ध प्रत्येक वेळी बोलू शकत नाही, इच्छा असूनही, आवाज उठवू शकत नाही. कारण तसं केलं तर हाच पुरुषप्रधान समाज त्याच्या पुरुषार्थावरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतो, त्याचं अस्तित्वच धोक्यात येतं त्यामुळे. 

लहानपणापासून त्याला शिकवलं जातं की रडायचं नाही. पुरुष रडत नसतात. ते कणखर असतात, शरीराने आणि मनाने सुद्धा. त्यांनी कधीच खचायचं नसतं. आता आपण अगदी मुळापासून विचार केला तर जेव्हा बाळ जन्माला येतं तेव्हा ते मुलगा असो की मुलगी रडतच जन्माला येतं. त्यानंतरच्या काळातही, भूक लागल्यावर, कपडे ओले केल्यावर, काही दुखत असल्यावर सगळी बाळं रडतातच, मग तो मुलगा असो किंवा मुलगी. नंतर सुद्धा मोठं होत असताना, कोणी ओरडलं, मारलं, किंवा एखादी वस्तू मिळाली नाही किंवा काहीही मनाविरुद्ध घडलं तरीही मुलं रडतात. याचा अर्थ निसर्गाने त्यांना जन्माला घालताना कुठेही त्यांच्या शारीरिक किंवा मानसिक रचनेत मुलांना रडूच येणार नाही अशी काही सोय केलेली नसते. मात्र आपण, हा समाज, अचानक एका ठराविक वयात आल्यानंतर त्यांच्यावर कणखर बनण्याची, न रडण्याची जबरदस्ती करायला लागतो. कधी विचार केला आहे का की यामुळे त्यांची किती घुसमट होत असेल? आपण बायका दुःख झालं तर भडाभडा रडून त्याला वाट करून देतो, मोकळं होतो. पण त्यांना तेच दुःख आतल्या आत दाबून टाकून पुन्हा उभं राहायचं असतं. वर्षानुवर्षे असं दुःख दाबून टाकता टाकता, कणखर, मजबूत बनण्याच्या प्रयत्नात कधी कधी ते असंवेदनशील, कोरडे बनून जातात त्यांचं त्यांनाही कळत नाही. आणि तसं झाल्यावर पुन्हा “कठीण कठीण कठीण किती, पुरुष हृदय बाई.” असं म्हणायला आपण मोकळे. त्यांना तसं कठीण, कोरडं बनवण्याला कुठेतरी आपणच जबाबदार आहोत हे मात्र आपण सोयीस्करपणे विसरतो. 

कमावण्याची सगळी जबाबदारीही आपण त्यांच्याच खांद्यावर देऊन टाकली आहे. अगदी आज २१व्या शतकातही. ‘मुलगी शिकली प्रगती झाली’, ‘बेटी बचाओ बेटी पढाओ’ अशा घोषणा आपण एकीकडे देतो पण तिच्यावर अर्थार्जनाची जबाबदारी मात्र टाकत नाही. मुलगी कितीही शिकली तरी तिच्या लग्नाची जबाबदारी मात्र आई वडिल आणि भावानेच उचलायची. पण दुसरीकडे त्याच्या लग्नात मात्र त्याने हुंडा घ्यायचा नाही अशी दुटप्पी भूमीका असलेल्या समाजात कित्येक पुरुष आर्थिक जबाबदारीमध्ये भरडून निघतात. हुंड्याचं समर्थन करत नाही पण मुद्दा एवढाच आहे की जर तिला शिकवून सक्षम केलं असेल तर तिच्या लग्नाच्या खर्चाचा भार तिला उचलू दे ना. गेल्या काही महिन्यात पुण्यात बऱ्याच आयटी इंजिनिअरच्या आत्महत्यांच्या बातम्या वाचल्या. आयटीमधला कामाचा ताण, राजकारण, स्पर्धा, नोकरीची अशाश्वती या सगळ्या बाबी आहेतच. पण मुद्दा असा आहे की कामाच्या ताणामुळे किंवा नोकरीतल्या त्रासाला कंटाळून आत्महत्या करणारे पुरुषच का असतात? स्त्रियांचं प्रमाण त्या तुलनेत फार कमी आहे. कारण स्त्री कडे बऱ्याचदा त्रास सहन होत नसेल तर ती नोकरी सोडण्याचा पर्याय असतो. पण पुरुषांना आपण तो पर्यायच ठेवलेला नाहीये. कुटुंबाची आर्थिक जबाबदारी पूर्णपणे त्यांच्या खांद्यावर टाकून आपण त्यांना हतबल बनवलंय. कित्येक घरात मुलांना डॉक्टर, इंजिनियर सारख्या चाकोरीबद्द मार्गावरून न जाता काहीतरी वेगळं करायचं असतं, वेगळी स्वप्नं असतात त्यांची. पण मुलगा असल्याने कुटुंबाची आर्थिक जबाबदारी संभाळण्याच्या ओझ्यापायी आणि “चांगला पगार नसेल तर मुलगी कोण देणार?” सारख्या टोमण्यांमुळे आपली स्वप्नं मनातच दाबून टाकून मन मारून पोटापाण्याचा व्यवसाय करणारे शेकडो लोक आपण आपल्या आजूबाजूला पाहत असतो. 

बायकोवर हात उचलणाऱ्याला निर्दय, क्रूर म्हणणारा समाज दुसरीकडे मात्र जेव्हा एखादा पुरुष आपल्या नोकरी करणाऱ्या बायकोला स्वयंपाकांत किंवा इतर कामात मदत करतो किंवा मुलांचे डायपर बदलतो तेव्हा त्यालाच ‘बायकोचा बैल’, ‘बायल्या’ अशी विशेषणं लावतो. आणि दुर्दैवाने हे असे टोमणे मारणाऱ्यांमध्ये स्त्रियाही मोठ्या प्रमाणावर आहेत. मग त्याने वागावं तरी कसं? जगात नावाजलेल्या शेफ मध्ये मोठ्या प्रमाणावर पुरुषांचं वर्चस्व आहे आणि आपण सगळेच त्यांचं तोंड भरून कौतुकही करतो. मग जे काम करिअर म्हणून करण्यात अभिमान आहे तेच काम घरातली जबाबदारी म्हणून केलं तर त्यात कमीपणा कसा? एकीकडे समाजाने ठरवून दिलेली ‘पुरुष’ या शब्दाची व्याख्या आणि दुसरीकडे त्याच्या आतला एक साधा, सामान्य, संवेदनशील ‘माणूस’ या दोन्हीच्या मधल्या लढाईत अनेक पुरुष घुसमटलेले असतात, तारेवरची कसरत करत असतात. स्त्रियांवर होणारा अन्याय, अत्याचार यावर अनेकदा बोललं जातं, त्याला वाचा फोडली जाते पण त्याच वेळी फक्त स्वतःच्या स्त्री असण्याचा फायदा घेऊन स्वतःच्या स्वार्थासाठी पुरुषांवर खोट्या केसेस लावून त्यांची करिअर्स, आयुष्य उध्वस्त करणाऱ्या स्रियांना मात्र कधीच जाब विचारला जात नाही. वरवर सुखी दिसणाऱ्या कित्येक संसारांमध्ये स्त्री एवढीच पुरुषांचीही फरफट होत असते. बेडरूम मध्ये कधी कधी त्याची कुचंबणाही होते, तर कधी त्याच्यावर अत्याचारही. प्रत्येक वेळी तो फक्त वासनेचाच भुकेला असतो असं नाही, कधी त्याच्याही काही मानसिक, भावनिक गरजा असतात. आर्थिक जबाबदारीतून कधी त्यालाही ब्रेक हवा असतो, त्यालाही होणाऱ्या वेदनांबद्दल कोणाजवळ कधीतरी मनमोकळं बोलायचं असतं. पण समाजाच्या पुरुषाच्या, पुरुषार्थाच्या व्याख्येत बसण्याच्या प्रयत्नात, कणखर बनण्याच्या नादात तो कधी संवेदनाशून्य दगड होऊन जातो, कधी व्यसनाच्या आहारी जातो तर कधी शेवटचं टोक म्हणून मृत्यूला जवळ करतो. 

स्त्री शिक्षणाचा पाया घालणारे महात्मा जोतिबा फुले, समाजाविरुद्ध जाऊन आपल्या बायकोला शिकवणारे गोपाळराव जोशी, न्यायमूर्ती रानडे, सतीची प्रथा बंद करणारे राजा राममोहन रॉय हे सगळे याच पुरुष प्रधान संस्कृतीत जन्माला आलेले पुरुष होते. पुरुषही स्त्री पुरुष समानतेसाठी आणि स्त्रियांच्या हक्कांसाठी उभा राहतो, लढतो याची ही उदाहरणं आहेत. आपल्या लेखणीतून मानवी मनातली दुखरी नस, वेदना जगापुढे मांडणारे गालिब, सुरेश भट आणि त्यांच्यासारखे शेकडो पुरुष कवी, शायर, आपल्या आवाजातून आणि वाद्यातून काळजाला हात घालणारे सूर छेडून संगीत निर्मिती करणारे असंख्य गायक, वादक आणि संगीतकार हे पुरुषामध्ये ठासून भरलेल्या संवेदनशीलतेचं उदाहरण आहेत. पण आपल्या समाजाने मात्र सोयीस्करपणे डोळ्याला झापडं लावून या सगळ्याकडे दुर्लक्ष करत पुरुषांमधली ही नैसर्गिक संवेदनशीलता दाबून टाकण्यासाठी कंबर कसलेली आहे. आणि परिणामाने, मग तोच कसा भावनाशून्य, निर्दय, तिला दाबणारा, तिच्यावर अत्याचार करणारा वगैरे असतो अशी प्रतिमा उभी केली आहे किंबहुना तो तसाच असला पाहिजे असा अलिखित नियम बनवला आहे. तिच्या जन्मापासून तिच्या मृत्यूपर्यंत, तिच्या वयाच्या आणि आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर तो असतोच, कोणत्या ना कोणत्या रूपाने, तिच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनून. त्यामुळे तिच्यातल्या प्रत्येक भावनेशी, संवेदनेशी तो काही अंशी तरी जोडलेला असतोच. कधी तिला समजून घेण्यात कमी पडतो, कधी चुकतो, कधी कळत नकळत तिच्यावर अन्यायही करतो तो. पण त्यामुळे आपण त्याचं अस्तित्वच नाकारू शकत नाही. स्त्री आणि पुरुष यांचं सरळ सरळ व्हाईट आणि ब्लॅक असं विभाजन न करता दोघांमधली ग्रे शेड शोधण्याची गरज आहे याचा कदाचित कोणी फारसा विचारच करत नाही. 

या आणि यासारख्या अनेक गोष्टींचा विचार करण्याची, त्यावर बोलण्याची गरज आहे. त्याच्या अंतरंगात डोकावून, त्याच्या मनाच्या तळाचा वेध घेऊन, त्याच्या आयुष्यातले वेगवेगळे कंगोरे उलगडून बघायला नक्कीच आवडेल मला आणि त्यातून त्याची बाजू मांडण्याचाही इथून पुढे मी माझ्या परीने नक्कीच प्रयत्न करेन. पण तूर्तास, मित्रहो, पुरुषपणाच्या चौकटीत बसण्याचा जबरदस्तीने प्रयत्न करू नका. ‘मर्द को दर्द नाही होता’ सारख्या भंपक कल्पना डोक्यात घेऊन स्वतःमधली संवेदनशीलता घालवू नका. तुम्हाला भीती वाटणं, दुःख होणं, वेदना होणं, रडावसं वाटणं, खचून जाणं हे सगळं नॉर्मल आहे, माणूस असण्याचं लक्षण आहे. बोला, संवाद साधा, व्यक्त व्हा, रडून मोकळे व्हा. आर्थिक जबाबदाऱ्या स्त्रियांवरही द्या, त्यात कमीपणा वाटून घेऊ नका. असं म्हणतात की प्रत्येक पुरुषात एक स्त्री आणि प्रत्येक स्त्रीत एक पुरुष दडलेला असतो. तुमच्या आतल्या त्या स्त्रीला कधीतरी शोधा आणि तिला जपा. आणि सगळ्या स्त्रियांनी सुद्धा आपापल्या आयुष्यात, आजूबाजूला असलेल्या पुरुषांना, मुलगा, भाऊ, नवरा, वडील किंवा जवळचा मित्र कोणीही असो, त्याला ‘पुरुष’ बनवण्याचा अट्टाहास करू नका. फक्त एक चांगला माणूस बनू द्या आणि माणूस म्हणूनच जगू द्या. 

– ©अनुया